Miasto popiołów

Kilkadziesiąt sekund po eksplozji, na miasto spadły rozżarzone do czerwoności głazy, które uderzając z wysokości kilku kilometrów zabijały ludzi. Potem zaczął sypać się z nieba popiół wulkaniczny, a temperatura podniosła się do 600 stopni Celsjusza.

Prawie siedemnaście wieków czekali, by ktoś natrafił na ich ślad i historia mogła ujrzeć światło dzienne. Czekali, by ktoś poznał prawdę i przypomniał sobie o mieście zaklętym w popiół.

Miasto u stóp wulkanu, zniszczone przez wybuch Wezuwiusza. Pompeje obok Stabii i Herkulanum były jednym z trzech miast rzymskich w prowincji cesarskiej Italia, które 24 sierpnia 79 roku n.e. zostały zniszczone przez wybuch wulkanu Wezuwiusz. W czasie swojej świetności Pompeje pełniły funkcję jednego z najważniejszych ośrodków handlowych w Kampanii. Po krótkim okresie kolonizacji greckiej przeszły one w 200 r p.n.e. pod panowanie rzymskie.

Ruiny Pompeji położone są w regionie Kampania, około 20 km na południowy-wschód od Neapolu. Miasto zostało założone w VII wieku p.n.e. przez Osków. Początkowo znajdowało się pod wpływem kultury greckiej, później etruskiej. Największy rozwój miasta miał miejsce w I wieku. Głównym źródłem utrzymania mieszkańców był handel związany z znajdującym się w mieście portem morskim.

Podczas wykopalisk odkopywano nie tylko dzieła sztuki. Udało się również w dużej mierze zrekonstruować układ urbanistyczny miasta, złożony z regularnej siatki ulic, pokrytych brukiem. Dzięki temu Fiorelli sporządził plan całego miasta, podzielił je na sektory i ponumerował domy. Rozpoczął również prace nad rekonstrukcją poszczególnych budowli.

Starożytny układ miasta


Pompeje otoczone były murem obronnym, posiadały system kanalizacyjny poprowadzony wzdłuż ulic. Wzdłuż nich znajdowały się domy mieszkalne z atrium i perystylem. Podczas prac wykopaliskowych odsłonięto także liczne sklepy, warsztaty, teatr, forum z bazyliką, kurią i świątyniami, trzy palestry i termy, amfiteatr z koszarami gladiatorów i wiele innych obiektów.

Zwiedzanie rozpoczyna się od jednej z bram miejskich zwanej Bramą Morską (Porta Marina). Brama ta z dwoma wejściami : węższym – przeznaczone dla pieszych oraz szerszym i wyższym dla wozów i zwierząt. Dla wygody pieszych w poprzek ulic ułożono duże kamienie ułatwiające przejście. Dodatkowo kamienie regulowały ruch uliczny, część ulic była dostępna tylko dla pieszych, inne umożliwiały przejazd pojedynczych wozów (dziś byłyby to pewnie ulice jedno- i dwukierunkowe :) ).

Ulica poprowadzona od Bramy Morskiej prowadzi prosto na Forum. Plac o wymiarach 38 × 157 m otaczała kolumnada wykonana w porządku doryckim. Część portyków przebudowano w czasach późniejszych dodając drugą kondygnację kolumn w porządku jońskim. Przy forum usytuowane były budynki publiczne, kultowe oraz hale targowe. W północnej części forum zbudowano Świątynię Jowisza. Na podwyższenie prowadziły schody. Cellę otaczała dwukondygnacyjna kolumnada, pod nią, w niszach umieszczono posągi triady kapitolińskiej, czyli: Junony, Jowisza i Minerwy. Poniżej świątyni znajdował się skarbiec. Po bokach wzniesiono dwa łuki triumfalne Germanika i Tyberiusza. Wzdłuż wschodniego boku forum, przed kolumnadą, ustawiono posągi zasłużonych mieszkańców i mównicę. Do południowego boku forum przylegał Budynek Władz Miejskich. Do forum od strony zachodniej przylegały:

• Comitium – niewielki budynek, w którym przeprowadzano wybory
• Budynek Eumachii – budowla ufundowana przez kapłankę Eumachię dla rzemieślników: tkaczy, farbiarzy i foluszników.
• Świątynia Wespazjana
• Świątynia Larów 
• Macellum – to wzniesiona w czasach cesarstwa kryta hala targowa
• Bazylika
• Świątynia Apollina
• Termy
• Teatr Wielki
• Amfiteatr
• Czyli wszystko, co było podstawą miast rzymskich ;)

Forum z widokiem na Wezuwiusz

Miasto słynęło ze wspaniałego amfiteatru, działały teatry, palestry, łaźnie, domu uciech. Domy bogaczy, a także miejskie fontanny były zaopatrywane w wodę z doprowadzonych do miasta akweduktów. Choć ponoć z higieną w mieście nie było różowo. Praktycznie nie istniał system kanalizacyjny, domowe latryny były po prostu dziurami pod deską, co więcej umiejscowione były zwykle w kuchni, a w basenach łaźni publicznych nie było nawet odpływów.

Brama wjazdowa do Pompejów

Kształt nieregularnego owalu i otoczone było 3-kilometrowymi masywnymi murami obronnymi z ośmioma bramami wjazdowymi. W ostatnim okresie swej historii miasto rozlało się  poza mury – kwitło i rozrastało się.
 Według źródeł już kilka dni przed wybuchem wyschły wszystkie okoliczne źródła wody i doszło do kilku mniejszych wstrząsów ziemi. Nikt jednak nie rozpoznał symptomów grożącego niebezpieczeństwa. Pierwsza eksplozja nastąpiła 24 sierpnia w porze obiadowej – dym, popiół i materiał piroklastyczny uniósł się na wysokość nawet do 30 km zakrywając słońce. Zapanowała wroga ciemność, a na miasto spadł deszcz gęstego i wrzącego popiołu i odłamków skał. Większość uciekła ale na miejscu pozostało jeszcze kilka tysięcy osób. Następnego dnia słońce w ogóle się nie pojawiło a tym razem gorący strumień z toksycznymi substancjami udusił wszystkich pozostałych na miejscu. Zginęło 5 tys. osób na 20 tysięczną populację – wszyscy ci, którzy zdecydowali się pozostać w domach. Kiedy  trzeciego dnia pojawiło się słońce ukazała się skalę zniszczeń: miasto przestało istnieć, a znad popiołów wystawały jedynie kikuty wyższych budynków. Zaś Wezuwiusz, do tej pory pokryty zielenią, gajami oliwnymi i winnicami, zamienił się w poszarpany stożek pokryty popiołem, pumeksem i odłamkami skał

Kadr z filmu "Pomopeje" [2014]

Makieta miasta

Ruiny Pompei obecnie

Pompeje schowane na osiemnaście stuleci pod ziemią zakonserwowało się w stanie, który nie ma sobie równych: tkankę miejską i budynki utrzymało praktycznie w niezmienionej formie. Dzięki temu w momencie przejścia przez jedną z zachowanych bram w murach okalających przenosimy się w czasie krążąc po brukowanych ulicach pomiędzy budynkami, zaglądając do domów i obiektów publicznych, spacerując po forum i przyglądając się zachowanym detalom zdobiących budynki.

Źródło: http://www.990px.pl/index.php/2015/05/25/ofiary-wybuchu-wezuwiusza/

Źródło: http://obserwatore.eu/w-podrozy/pompeje-kolo-neapolu/

Źródła:
http://www.starozytny-rzym.info/pompeje.html
http://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/1090371,Pompeje-co-kryje-zalane-lawa-miasto
http://www.990px.pl/index.php/2015/05/25/ofiary-wybuchu-wezuwiusza/
http://www.newsweek.pl/historia/pompeje---odtworzona-zaglada-miasta,83724,1,1.html
http://www.archaeology.co.uk/images/stories/cwa/pompeii/pompeii-map2.htm
http://obserwatore.eu/w-podrozy/pompeje-kolo-neapolu/
http://metrocafe.pl/metrocafe/51,145523,17757560.html?i=9
„Wieczność piramid i tragedia Pompei”, W.H. Boulton

Prawo lokacyjne

Cześć!

Trochę mnie tu nie było, Natłok obowiązków i takie tam ;) Ale teraz nastawiam się na powrót i regularność w prowadzeniu bloga. Zapraszam serdecznie do czytania !

Pewnie zastanawiacie się, co dawało ludziom prawo zakładania miast akurat w danym miejscu, nie innym. Co było powodem założeń królestw, podgrodzi, wsi etc. Ktoś wpadł na pomysł : O, ciekawy teren, interesujący widok, zatrzymajmy się, to tu powstanie mój kraj. Otóż nie! To nie było niestety takie proste. No, może w prehistorii i antyku. Jenak my jako ludzie myślący i świadomie podejmujący decyzję lubimy stawiać warunki, wszystko ma swoje prawa w przyrodzie ;)

Tak też w przypadku miast stworzone zostało specjalne prawo lokacyjne, na podstawie którego wzorowali się zasadźcy, o których powiem potem.
Już w średniowieczu ludzie stworzyli pierwsze prawa lokacyjne. A na czym ono polegało, już wyjaśniam.

Zwykle lokowanie nowych ośrodków dokonywało się w oparciu o pewien wzorzec wypracowany na jakimś modelu. Postanowiono stworzyć zespół przepisów i przywilejów, na których podstawie dokonywano lokacji miasta i wsi, a także ustalano ich wewnętrzną organizację. Prawo to uwalniało częściowo ludność miasta od władzy i jurysdykcji urzędników monarszych i tworzyło samorządowy okręg z wójtem na czele.


No dobrze, ale zapytasz się po co stosowano tą lokację ? Co to dawało takiego?
Jak nie wiadomo o co chodzi, to ... chodzi o pieniądze, jak mówi powiedzenie. I tak też było w tym przypadku. Nie było to najlepsze wyjście dla władcy, zawsze wiązało się z uszczerbkiem w dochodach. Uzyskanie pozwolenia na lokację wymagało wielu zabiegów i nie każdemu udawało się takie prawo uzyskać.Także dla pomysłodawcy była to ciężka decyzja. Ale jak ktoś potrafił myśleć dalekosiężnie mogło mu się to bardzo opłacić. Niektórzy woleli mieć podane na tacy, woleli dostać daną kwotę od razu, nie czekać. Z resztą to myślenie zostało zakorzenione po dziś dzień w ludziach ;)
Ale gdy ktoś był cierpliwy i pewny swego, wiedział, że może mu sięto opłacić. Bo lokacja przynosiła wiele korzyści takich jak :

• Posiadanie własnego miasta podnosiło prestiż, nie musiałeś być królem, by to zrobić, ale taka decyzja cię nawet z nim równała rangą
• wieść o lokacji przyciągała nowe osobistości, pozwalała dość szybko zagospodarować nieużytki i podnieść wydajność użytkowanej ziemi
• Jak wspomniałam wyżej, lokacja uwalniała właściciela od nadzorowania - tym zajmował się zasadźca i on ustalał, co kiedy ma być robione
• Należy też pamiętać, że nie od razu miasta stawały się niezależne
• Lokacja miasta przy szlaku objętym przymusem drogowym pozwalała zyskać coś z dochodów kupieckich
• Kiedy miasta uzyskiwały już prawa do posiadania własnej siły zbrojnej, można było pozwolić sobie na zwiększenie warowności miasta, a także na wybudowanie zamku

Powstawały także odrębne typy praw lokacyjnych :chełmińskie, średzkie, poznańskie.

 

Chełmińskie powstało około 1233 roku w Chełmnie, używane głównie na Pomorzu, Prusach, Mazowszu, Warmii, i Podlasiu.

Prawo średzkie - powstało około 1210 w Środzie Śląskiej zatwierdzona przez Henryka I Brodatego. Na podstawie tego prawa dokonywano lokacji miast i wsi, głównie we wschodniej Wielkopolsce i północnej Małopolsce.

Prawo poznańskie - zwane też prawem miast wielkopolskich wzorowana na przywileju lokacyjnym. Poznania z 1253. Stosowana w Wielkopolsce.

Są to wyodrębnione prawa polskie, a najogólniej były to prawa polskie, niemieckie, magdeburskie.

Prawo polskie z czasem prawo książęce. W dawnej Polsce był to ogół praw wobec panującego, na które składały się: przede wszystkim usługi świadczone na rzecz księcia i jego urzędników, w zakresie wojskowym służba obozowa w czasie wojny, pogoń za nieprzyjacielem, tarasowanie dróg i przejść oraz budowa i naprawa grodów, w zakresie bezpieczeństwa publicznego alarmowanie sąsiadów w razie odkrycia zbrodni, ściganie zbrodniarza na terenie własnego opola, w zakresie usług komunikacyjnych dawanie zwierząt pociągowych (powóz), przewożenie rzeczy książęcych. Ponadto ludność była zobowiązana do wszelkiego rodzaju danin (poradlne, powołowe, podymne) i opłat: myta przy przejeździe przez mosty, cła, opłat targowych.

Prawo niemieckie to zespół norm zachodnioeuropejskiego prawa feudalnego, które były przyjmowane w Polsce od końca XII wieku, służyło za wzór przy lokacji wsi polskich na prawie czynszowym oraz przy rozwijaniu w miastach organizacji samorządowej. W większych miastach wiązało się z napływem ludności niemieckiej - głównie rzemieślników. Miasta polskie lokowano głównie na prawie magdeburskim. Na podstawie tego prawa powstało zmodyfikowane prawo w Środzie Śląskiej (prawo średzkie). Prawo niemieckie uległo w Polsce z czasem zmianom pod wpływem ustawodawstwa koronnego i lokalnego.

Prawo magdeburskie to prawo miejskie Magdeburga, które od końca XII wieku było wzorem dla praw innych miast wschodnioniemieckich, służyło także za wzór przy kształtowaniu się tzw. prawa niemieckiego w Polsce (głównie na Śląsku, w Małopolsce i Wielkopolsce), a potem na Litwie i Ukrainie.

Lokacja - od słowa łacińskiego locatio, czyli zakładanie, w dawnej Polsce od XII wieku zakładanie wsi lub miast, głównie na prawie niemieckim, połączone zazwyczaj z wprowadzeniem nowego układu pól i regularnej zabudowy. W okresie późniejszym także przenoszenie istniejących wsi z prawa polskiego na prawo niemieckie. Akt lokacyjny określał prawa i obowiązki zasadźcy i chłopów. Lokacje na prawie niemieckim już w samym swych akcie gwarantowały prawa mieszczan (tzw. prawa miejskie).

Lokator inaczej zasadźca, osoba która organizowała na podstawie umowy z panem feudalnym werbunek osadników i lokacje wsi lub miast na jego ziemi. Osoba taka po zakończeniu powyższego procesu zostawała najczęściej sołtysem lub wójtem nowo założonej wsi lub miasta. Zasadźcy rekrutowali się zwykle zarówno spośród przybyszów, jak i miejscowych mieszczan i drobnego rycerstwa. Uzyskiwali nieraz dodatkowe przywileje gospodarcze.

Trochę teorii na koniec. To było było tyle na dziś. Miłego wieczoru ! ;)

Teatr grecki vs. rzymski

Teatr

Kto z nas nie ludzi teatru, kina, filmu. Jednak kto wie od czego to się zaczęło ? Gdzie się narodziło ? Jak funkcjonowało ? Dlaczego ?

Teatr grecki

Powstanie teatru starożytnego datowane jest na VI w.p.n.e, kiedy organizowano święta ku czci Dionizosa. Był on bogiem bujnej winorośli oraz wina i płodności. Okres świętowania nazywano Wielkimi Dionizjami. W tym czasie w miastach wystawiano sztuki teatralne. Aby każdy z mieszkańców mógł uczestniczyć w obchodach, przedstawienia odbywały się na wielkich placach u stóp wzgórza. Plac ten nosił nazwę Orchestra. W jego centrum znajdował się ołtarz zwany Thymele, na którym znajdował się posąg Dionizosa. Na orchestrze występował chór oraz aktorzy. Wokół placu, na wzgórzu, zasiadali widzowie, początkowo na ziemi, później na drewnianych ławach. Dało to początek theatronowi, czyli widowni na planie wycinka równego lub większego niż połowa koła.

Tradycja teatru greckiego wywodzi się właśnie z obchodów świąt ku czci Dionizosa. Początkowo przedstawienia odbywały się także na agorze. Po jakimś czasie postanowiono o stworzeniu odrębnego miejsca, w którym odbywałyby się spektakle. Wyodrębniono osobny plac – orchestrę, która pełniła rolę sceny dla chóru oraz występujących aktorów. W związku z rozwojem teatru, powstał pomysł wybudowania budynku, w którym aktorzy mogliby się przebierać między poszczególnymi scenami. Tak powstało skene, którego inicjatorem był Ajschylos.

Skene zostało także elementem scenografii, tłem dla wydarzeń. W budynku znajdowały się trzy pary drzwi, przez które wychodzili aktorzy. Środkowymi wychodziły najważniejsze postaci, a bocznymi pozostałe. Budowla posiadała dwa wysunięte skrzydła zwane paraskenionami. Na ścianach skene umieszczano obrazy – pinakesy, które także stanowiły elementy dekoracji sceny. Wraz ze zwiększającą się liczbą aktorów i statystów, przed orchestrą postawiono proskenion. Było to miejsce najbardziej przypominające obecną scenę w teatrze. Na proskenion przenieśli się aktorzy, a orchestra nadal była zajmowana przez chór. Komunikację po theatronie ułatwiały diazomy, czyli szerokie przejścia biegnące po łuku, oraz kerkidesy, rzędy stopni ustawione prostopadle do orchestry. Pomiędzy theatronem a paraskenionami znajdowały się parodosy, czyli przejścia służące chórowi oraz widzom z pierwszych rzędów.

Najlepiej zachowanym przykładem teatru greckiego jest teatr w Epidauros(jak wyżej). Zbudowany prawdopodobnie w 330 roku p.n.e. Zaprojektowany przez Polikleta Młodszego, który stworzył także tolos z kolumnadą dorycką. Widownia tego teatru mogła pomieścić 14000 widzów. Budowla jest tak wkomponowana w krajobraz, że jego pozostałości odkryto dopiero w XIX wieku. Znany jest z doskonałej akustyki. Theatron składa się z 54 rzędów siedzeń i okala orchestrę o średnicy około 20 metrów. Ławki dla widzów zrobione były z białego wapienia, a dla ważnych osobistości siedzących w pierwszych rzędach, z czerwonego. Nadal organizowane są w nim przedstawienia w ramach Festiwalu Ateńskiego.

Teatr rzymski

Kontrastem teatru greckiego jest teatr rzymski, wykazujący natomiast wiele cech wspólnych. Jego budowa nie była jednak taka sama. Poszczególne elementy nosiły inne nazwy. Widownia to cavea, scena – pulpitum. Za sceną znajdowało się skene o takim samym zastosowaniu jak w teatrze greckim. Całość przykrywana była płóciennym dachem, który miał chronić przed słońcem. W odróżnieniu od teatru z Grecji, teatr lokowany był na płaskim terenie, a theatron był w kształcie połowy koła. Fasada theatronu zwieńczona była galerią. Orchestra w kształcie półkolistym była znacznie mniejsza, ponieważ w przedstawieniach nie zawsze brał udział chór. Pulpitum, będący odpowiednikiem proskenionu, został z kolei powiększony. W związku z tym, że widownia nie wychodziła poza średnicę orchestry, powstawało miejsce na to, by wydłużyć skene. Innowacją zastosowaną po raz pierwszy w teatrze rzymskim była opuszczana kurtyna czyli aulaeum oraz programinata – afisze informujące o wystawianym przedstawieniu.

Najstarszym przykładem jest Teatr Wielki w Pompejach. Mógł on pomieścić 5000 widzów. Pierwsze cztery rzędy przeznaczone były dla ważnych osobistości. Reszta – 15 rzędów, były udostępnione wszystkim mieszkańcom Pompejów.

Jednym z najlepiej zachowanych teatrów rzymskich jest teatr w Orange. Został ulokowany na podobieństwo teatrów greckich, czyli w zboczach wzgórza. Miejsca zajmowane były zgodnie z zajmowanym miejscem w hierarchii społecznej. Przejścia pomiędzy rzędami były tak skonstruowane, by obywatele nie mogli się między sobą „wymieszać”. Na dole, u stóp widowni, znajdował się plac na planie półkola, w którym zasiadali najważniejsi żołnierze i przywódcy. Od reszty widowni oddzielała to miejsce balustrada.

Amfiteatr dosłownie oznaczał połączenie dwóch teatrów w jedną całość. Była to budowla nieosłonięta, z rzędami siedzeń wznoszących się ku górze. Widzowie mogli w nich obserwować walki gladiatorów lub naumachie – widowiska przedstawiające bitwy morskie. Po pewnym czasie zaczęto budować wokół niego mur oraz wprowadzano liczne udogodnienia. Najbardziej popularne były w czasach imperium rzymskiego, kiedy to wybudowano setki tego typu budowli.

Odeon czyli budowla mniejsza od teatrów, spełniała podobne funkcje. Jej przeznaczeniem były występy muzyczne oraz teatralne. Widownia była amfiteatralna. Najprawdopodobniej inicjatorem budowy pierwszego odeonu był Perykles. Rozkwit ich popularności nastąpił w czasach rzymskich.

            

Pomimo bardzo widocznego podobieństwa pomiędzy obydwoma teatrami, da się zauważyć istotne różnice w strukturze obu budowli. Rzymianie wprowadzili kilka udogodnień, które zmieniły działanie teatrów. Na ich podstawie wykształciły się także inne struktury takie jak: odeon czy amfiteatr. Teatr grecki natomiast skupił się na przedstawieniach na tle religijnym, a rzymski był miejscem walk. Oba teatry miały cel rozrywkowy, zabawić społeczeństwo. Dla ludzi z czasów starożytnych te miejsca pełniły bardzo znaczącą rolę w życiu codziennym.

Miasta dla ludzi

"Miasta są miejscami, w których ludzie spotykają się, by wymieniać się pomysłami, handlować lub po prostu odpoczywać. Strefa publiczna miasta - ulice, place i parki - jest jednocześnie sceną i katalizatorem tych aktywności.

Miasto kompaktowe - rozwijające się wokół transportu publicznego, ruchu pieszego i jazdy na rowerze - jest jedyną zrównoważoną środowiskowo formą miasta. Jednakże, aby umożliwić wzrost gęstości zaludnienia oraz upowszechnić chodzenie i używanie rowerów, miasto musi zwiększyć ilość i jakość dobrze zaprojektowanych, pięknych przestrzeni publicznych - zdrowych, bezpiecznych i pełnych życia. Przestrzeni zaprojektowanych przede wszystkim  z myślą o ludziach.

Miasta - tak jak książki - można czytać. Ulica, ścieżka, plac i park to gramatyka miasta; komponenty tworzą jego strukturę, która umożliwia funkcjonowanie, przyciąga różne formy aktywności - poczynając od cichych i kontemplacyjnych do głośnych i tętniących życiem. Humanitarne miasto - ze starannie zaprojektowanymi ulicami, placami i parkami - jest przyjemne i przyjazne zarówno dla odwiedzających je, jak i również dla tych, którzy w nim cały czas żyją, pracują, bawią się.

Każdy powinien mieć prawo do łatwo dostępnych otwartych przestrzeni, tak jak każdy ma prawo do czystej wody. Każdy powinien móc widzieć drzewo ze swego okna, móc usiąść na ławce niedaleko swego domu, mieć nie więcej niż dziesięć minut piechotą do najbliższego parku. Dobrze zaprojektowane miasta brutalizują swoich mieszkańców. " My kształtujemy miasta, a one kształtują nas", jak mawia Jan Gehl."

Londyn, 2010

Richard Rogers

Baron Rogers of Riverside

CH, Kt, FRIBA, FCSD

Polecam na weekend:

 "Miasta dla ludzi", Jan Gehl

Castra Romanum

Cześć !

Dziś trochę informacji o Castra Romanum, czyli o obozach rzymskich. Które jak możecie się domyślać miały wielki wpływ na powstawanie pierwszych miast, gdyż później jako takie same stawały się miastami.

Budowa : 

Obóz rzymski charakteryzował się doskonałym wykonaniem. Budowany był z drewna, a siłą roboczą byli legioniści. Należy przy tym zauważyć, że Rzymianie tak jak już nam wiadomo charakteryzowali się doskonałym kunsztem budowniczym. Jednak obóz rzymski tworzony na potrzeby militarne, nie był budowany przez zawodowych inżynierów czy budowniczych.

Najczęściej wybieranym miejscem na powstawanie obozu były wzniesienia, ze względów obronnych i widokowych. Teren był oczyszczany i wyrównywany. Następnie legioniści wytyczali biegi uliczek i rzędy namiotów obozu według szablonu niezmiennego od wieków. Z wydobytej w ten sposób ziemi budowano wał przy fosie. Obóz był przeważnie kwadratowy lub prostokątny. Jako ciekawostkę można podać, że Średni czas wzniesienia obozu rzymskiego wynosił według przekazów starożytnych od 4 do 5 godzin. W dogodnych warunkach obóz mógł być jednak wzniesiony nawet w 3 godziny.

Obozy zazwyczaj rozbijano w nocy, a sama budowa popołudniami. Po ciągłym marszu legioniści zatrzymywali się w dogodnym miejscu na obóz i dzielili na grupy:

I. Przynoszenie drewna i materiału budulcowego
II. Budowa
III. Składowanie materiału i zanoszenie na miejsce budowy
IV. Patrolowanie i ochranianie miejsca prac

Typy obozów :

Castra aestiva – obóz marszowy, zakładany na czas każdego noclegu w czasie kampanii letniej, otoczony rowem, wałem ziemnym oraz palisadą budowaną z drewnianych, zaostrzonych z obu końców pali, przynoszonych przez legionistów z poprzedniego obozu jako część ekwipunku, zwanych pilum muralis. Wszystkie konstrukcje były palone lub rozbierane w momencie opuszczania obozu przez legionistów.

Castra navalia – obóz budowany nad brzegiem dla osłony okrętów wyciągniętych na ląd.

Castra hiberna – Obóz, będący siedzibą legionistów w czasie zimy, otoczony drewnianymi i ziemnymi konstrukcjami obronnymi, posiadał bramy oraz wieże strażnicze. Namioty zabezpieczano przed zimnem i opadami skórą oraz słomą lub zastępowano drewnianymi barakami.

Castra stativa – stały obóz zakładany w miejscach strategicznych, silnie obwarowane, z murowanymi konstrukcjami obronnymi. W zależności od wielkości posiadały urządzenia typowe dla miast; valetudinarium (wczesne szpitale) lub lazarety (szpitale wojskowe), magazyny, stajnie, sklepy, a nawet termy.

Często odchodzono od prostokątnej formy, szczególnie w późnym antyku, kiedy do zwiększenia obronności wykorzystywano każdą wyniosłość. Duży nacisk kładziono na dokładne wymierzenie przestrzeni obozu, która musiała uwzględnić ukształtowanie terenu, zaopatrzenie w wodę oraz liczbę legionistów mających tam stacjonować. Wyznaczanie planów wszelkiego rodzaju obiektów rozpoczynano od ustalenia środka i kierunków, w jakich był zorientowany obóz. Obozy stałe były podstawą do powstawania późniejszych miast.

Powstawanie obozów :

Jako początek budowy rozpoczynany był jak dobrze wiemy od elementów obronnych. Ścięte wcześniej drzewa wykorzystywane były na bramy i wieże strażnicze. Przestrzeń 60 metrów pomiędzy wałami obronnymi tzw. agger, a pierwszymi rzędami namiotów wypełniona była przez bydło, łupy i jeńców. Był to intervallum. Przestrzeń ta chroniła skórzane i półcienne namioty,oraz drewnianą zabudowę przed strzałami wroga i próbą podpalenia obozu podczas oblężenia. A zatem najpierw usypywano wał (agger) i budowano palisadę (vallum), które wraz z powstałym obok nich wykopem (fossa) otaczały cały obóz. Pomiędzy wałem obozowym a namiotami żołnierzy pozostawiano intervallum.

Wysokość ściany obozu wynosiła zazwyczaj dwie trzecie szerokości rowu, szerokość była podobna. Zbocze i ścianę okalające obóz wieńczyła zawsze palisada (vallum).

Wraz z budową umocnień i barier obronnych, równocześnie wznoszono główną kwaterę dowódcy armii (pretorium), a potem kwatery jego zastępców, z szefem sztabu włącznie.  Kolejne były warsztaty naprawcze, grodzono teren kwatermistrza i wytyczano obozowy plac lub forum w centrum (locus gromae). Przy forum znajdował się ołtarz ofiarny, mównica oraz wspomniane namioty dowódcy i oficerów. 

Następnie legioniści wytyczali biegi uliczek. Każda kohorta miała swoją własną ulicę. W obozie rzymskim wyróżniano dwie główne ulice: Via Principalis i Via Pretoria, krzyżujące się pod kątem prostym. Na ich końcach znajdowały się bramy. Było ich w sumie cztery.

Plan obozu w pigułce :

1 - forum 

2 - Via Praetoria 

3 - Via Principalis 

4 - Porta Principalis Dextra 

5 - Porta Praetoria (Brama Głowna) 

6 - Porta Principalis Sinistra 

7 - Porta Decumana (Brama Tylna)

Początki miast:

Obozy usytuowane były w okresie cesarstwa na limes. Dopiero z czasem zaczęły się przekształcać w miasta. Spowodowane to było przede wszystkim przenoszeniem się wystraszonych mieszkańców przygranicznych wiosek do obozów, które z czasem stawały się tętniącymi życiem osadami. Przy tego typu obozach powstawały osiedla canabae, które często przeradzały się stopniowo w miasta Trzeba także zauważyć, że wielu ludzi wysiedlonych ze swoich domostw na mocy edykty cesarskiego musiało przenieść się do obozów. Z kolei Rzymscy żołnierze stacjonujący lata w obozie zakładali rodziny, co także wpływało na przekształcanie się obozu wojskowego w osadę obronną, a potem miasto.

Nowopowstałe miasta, otoczone murami, miały formę prostokątu lub kwadratu ( jak i obozy) i posiadały dwie główne ulice przecinające miasto na ćwiartki: Cardo (północ-południe) i Decumanus (wschód-zachód).

Do tych ulic dochodziło wiele innych, mniejszych dróg ustawionych pod kątem prostopadłym.
Punktem centralnym każdego miasta na skrzyżowaniu ulic Cardo i Decumanus było forum, wokół którego budowano świątynie, kurię, i bazyliki. Sama bliskość legionów gwarantowało bezpieczeństwo i stymulowało rozwój miast, które stały się w następnych epokach ważnymi metropoliami Europy.

A teraz troszkę zdjęć przedstawiających pozostałości po pierwszych obozach:

Fora cesarskie

          Dziś zapraszam na kontynuację poprzedniego posta o Forum Romanum. Teraz przedstawię Fora cesarskie w pigułce.

Fora Cesarskie

Był to kompleks placów miejskich wraz z zabudową reprezentacyjną, wzniesiony w  I wieku p.n.e. i I n.e. w okresie cesarstwa. Powstał tuż przy Forum Romanum.

Całość składała się z:

• Forum Trajana (113 n.e.) – największe ze wszystkich
• Forum Augusta (2 p.n.e.) ( zaraz obok Trajana)
• Forum Nerwy (97 n.e.) ( obok Augusta - ten wąski)
• Forum Wespazjana (73 n.e.) zwane także Forum Pokoju (Forum Pacis) 
• Forum Cezara (54 p.n.e.) ( Forum Iulnium - na dole) 

Fora wznoszone były na cześć kolejnych cesarzy (Augusa, Wespazjana, Domicjana, Nerwę i Trajana), a pełniły one różnorodne funkcje m.in.: kultu, handlu, rozrywki wypoczynku.
Pośrodku każdego z forum wznosiła się świątynia poświęcona bóstwu, które panujący czcił szczególnie. Kolumnada dookoła każdej ze nich udzielała ludziom cienia oraz osłony przed niepogodą. W oficynach (boczna lub tylna część budynku) urządzano sale odczytowe, czytelnie publiczne, biblioteki lub pomieszczenia dla rozmaitych urzędów. Forum Trajana zawierało dodatkowo halę targową.

Budowę forów zapoczątkował Juliusz Cezar. Nie tylko by rozsławić swoje imię i narzucić obywatelom królewską władzę, ale również dlatego że Rzym zmagał się z problemem przeludnienia. Forum Romanum było już zatłoczone, coraz więcej procesów odbywało się na wolnym powietrzu, na placu publicznym, dwie bazyliki nie mogły już pomieścić gości i kupców. Toteż trzeba było opracować nowy plan urbanistyczny.

 W kształtowaniu forów nie zwracano uwagi na zachowanie spójności architektonicznej i urbanistycznej, bardziej skupiono się na efekcie wizualnym i dekoracjach. Każdy z placów kształtowany był osobno, miały własną oś symetrii i dominantę, a kolejne, nowe obiekty powstawały przez dobudowanie do istniejących już budynków. Zabudowa nie jest sytuowana ani względem stron świata, ani według jakoś zaplanowanego porządku. Ale ze względu na reprezentacyjny charakter tych budowli, dbałość o szczegóły, rzymskie fora były i nadal są obiektami podziwu. 

Forum Trajana

cudowna kolumna Trajana

Zacznę od forum największego, ale też powstałego najpóźniej. Najbardziej okazałe forum ( same naj po prostu ).

Trajan sam w sobie jest ciekawą postacią. Był on cesarzem Rzymu. Sam siebie nazywał bogiem i kazał się też w ten sposób traktować. Na swoją cześć kazał zbudować forum, ale też łuk oraz kolumnę swego imienia. To się nazywa wysokie ego ;)

Pierwsze prace nad Forum rozpoczęły się w 107 roku n.e. Polegały one na przygotowaniu właściwego terenu. Postanowiono w tym celu zburzyć niektóre kamienice czynszowe znajdujące się wokół wzgórza kwirynalskiego. Los kamienic podzieliło również znajdujące się tam Atrium Libertatis, w którym według zwyczaju dokonywano wyzwoleń niewolników. Aby móc pomieścić forum o zaplanowanych wymiarach należało jeszcze usunąć znaczną część samego wzgórza.

Plac zbudowany na założeniu osiowym: na osi głównej: brama, posąg, bazylika, dziedziniec, kolumna, świątynia; oś poprzeczna tworzyły eksedry.
Na forum wchodziło się przez monumentalną bramę – łuk tryumfalny, od strony Forum Augusta. Po każdej stronie zdobiony był trzema kolumnami, które dzieliły go na pięć części. Środkowa część stanowiła wejście. Pozostałe cztery części, mieściły nisze w których umieszczono posągi jeńców dackich. Na szczycie łuku znajdował się posąg Trajana w wozie triumfalnym, ciągnionym przez sześć koni. Posadzka forum wyłożona była marmurowymi płytami. Dwa boki pałacu tworzyły portyki z kolumnami pomiędzy którymi umieszczono posągi sławnych Rzymian. Portyki (  część budynku na planie prostokąta z jednym lub kilkoma rzędami kolumn, które wspierają dach, otwarta co najmniej z jednej strony) przykryte były dachem i posiadały dwie kondygnacje. Na wyższej znajdowała się attyka ( element zdobienia dachu, w postaci ścianki osłaniającej ten dach)  poprzedzielana posągami Daków. Za nimi rozciągały się eksedry ( otwarta, półkolista nisza) o głębokości 45 m służące do dysput i wypoczynku. Po środku placu znajdował się wielki, pozłacany posąg Trajana na koniu.

Te kolumienki widoczne na zdjęciu wyżej za Kolumną Trajana, jest to pozostałość po Bazylice Ulpi. Bazylika swoją nazwę zawdzięcza rodowitemu nazwisku Trajana. Do bazyliki prowadziły trzy wejścia poprzedzone przedsionkiem. Środkowe – największe, miało trzy arkadowe bramy, a dwa pozostałe po jednej. Nawa środkowa miała wymiary 130m x 25m i otoczona była podwójną kolumnadą, dzielącą wnętrze na 5 naw. Ściany boczne zamykały dwie apsydy. Do dzisiaj zachowały się jedynie pozostałości kilku kolumn.

Forum Augusta

ruiny świątyni Marsa i Forum Augusta

Plac został zbudowany na planie prostokąta o wymiarach 125 m x 90 m. Na dłuższych bokach były zbudowane portyki. Były one miejscem różnego rodzaju odczytów i deklamacji.
Lewy portyk prowadził do pomieszczenia na planie kwadratu, w którym odbywały się sądy. Oś  poprzeczna zaakcentowana była dwiema eksedrami umieszczonymi na wprost siebie, dostępnymi przez kolumnadę.


Między nimi znajdowała się świątynia Marsa Mściciela. Jej budowę ślubował cesarz August za wsparcie w pomszczeniu śmierci Juliusza Cezara. Świątynia była centralnym i najważniejszym elementem forum. Stała na wysokim podium z monumentalnymi schodami. Była to budowla w porządku korynckim z ośmioma kolumnami od frontu i po bokach. Mniej więcej po środku schodów znajdował się ołtarz. Szeroka cella ( najważniejsze pomieszczenie w świątyni) ozdobiona wzdłuż dłuższych ścian kolumnami, kończyła się apsydą (pomieszczenie w rzucie półkola). Znajdowały się tu posągi Marsa Mściciela oraz Wenus i Juliusza Cezara (cezar został po śmierci zaliczony w poczet bogów).

Od północnego wschodu forum zostało zamknięte wysokim murem oddzielającym je od Subury – dzielnicy Rzymu. Stanowił on nie tylko zamknięcie przestrzeni forum od tej niezbyt atrakcyjnej dzielnicy ale także ochronę przed częstymi w Rzymie pożarami.

Forum Nerwy

Forum Nerwy (Forum Transitorium) zaczął budować cesarz Domicjan, jednak prace zakończył cesarz Nerwa w 97 roku n.e. Znajdowało się między Forum Wespazjana a Forum Augusta.
Plac miał kształt prostokąta o wymiarach 45m x 120m. Plac ten nazywano także Forum Transitorium – Forum Przejściowe ze względu na to, że przed jego wybudowaniem przebiegała na tym terenie ulica łącząca Forum Romanum z dzielnicą Rzymu – Suburą.

Cesarz Domicjan poświęcił świątynie Minerwie – bogini wojny i rzemiosł. Świątynia została wybudowana w porządku korynckim i założeniu heksastylowym (budowla miała sześć kolumn ustawionych od strony frontu). Usytuowana była na wysokim podium po wschodniej stronie placu.

Z racji braku miejsca na portyki kolumnowe, boki forum otoczone były ustawionymi blisko ściany niskimi kolumnami, zwieńczonymi belkowaniem (pozorny portyk). Krótsze boki forum miały formę łuku. Był to zabieg mający na celu poszerzenie wizualne wąskiego placu.
Pozostałości kolumn z niewielkim fragmentem fryzu przetrwały do czasów dzisiejszych.

Forum Wespezjana ( Forum Pacis)

Forum Pacis, czyli „plac pokoju”. Nazwę tą zawdzięcza Świątyni Pokoju usytuowanej w centrum placu. Forum zostało zbudowane przez cesarza Wespazjana w latach 71-75 n.e. w podzięce za zwycięstwo cesarza w powstaniu żydowskim.

Usytuowane było równolegle do Forum Cezara i prostopadle do Forum Augusta.
Na południu placu, na wprost wejścia, znajdowała się cella  świątyni, z której jednak niewiele zachowało się do dzisiejszych czasów. Fasadę zdobiły cztery kolumny a w tylnej ścianie wybudowano niszę na posąg.
Przed świątynią stał ołtarz, a na całym placu znaleziono ślady prostokątnych pawilonów, w których prawdopodobnie wystawiano dzieła sztuki.

Forum Cezara

Forum Cezara (Forum Iulnium) było pierwszym z forów cesarskich. Prace na dnim rozpoczęto w 51 p.n.e (pierwsze trzy lata Cezar skupował grunt pod budowę placu).

Otoczone było portykiem z podwójną kolumnadą. Poza portykiem od strony południowo-zachodniej wybudowano pomieszczenia służące za tawerny i sklepy. Tam też znajdowało się wejście na plac.
Przy ścianie jednego z krótszych boków znajdowała się świątynia Wenus Rodzicielki (Wenus Genetrix). Cezar ślubował wzniesienie tej świątyni po zwycięskiej bitwie pod Farsalos w 48 p.n.e., w której pokonał Pompejusza.
Świątynia stała na wysokim podium. Otoczona była kolumnadą bo obu bokach i od frontu. Portyk świątyni ozdobiony był malowidłami Timomachosa z Bizancjum. Wewnątrz znajdował się posąg bogini Wenus – patronki rzymskiego rodu Juliuszy. Obok Cezar rozkazał ustawić pomnik Kleopatry VII, która właśnie urodziła mu syna. Do dzisiejszych czasów ze świątyni pozostały trzy kolumny, fragment belkowania oraz fryz.
Przed świątynią wystawiono pomnik Cezara. Nieopodal znajdowała się także fontanna ozdobiona figurkami nimf wodnych (Appiady).
Cezar nie dożył wykończenia placu w całości, dzieła tego dopełnił cesarz August.
Forum oraz świątynia zostały porządnie odnowione za rządów cesarza Trajana.

***fora cesarskie***