Teatr grecki vs. rzymski

Teatr

Kto z nas nie ludzi teatru, kina, filmu. Jednak kto wie od czego to się zaczęło ? Gdzie się narodziło ? Jak funkcjonowało ? Dlaczego ?

Teatr grecki

Powstanie teatru starożytnego datowane jest na VI w.p.n.e, kiedy organizowano święta ku czci Dionizosa. Był on bogiem bujnej winorośli oraz wina i płodności. Okres świętowania nazywano Wielkimi Dionizjami. W tym czasie w miastach wystawiano sztuki teatralne. Aby każdy z mieszkańców mógł uczestniczyć w obchodach, przedstawienia odbywały się na wielkich placach u stóp wzgórza. Plac ten nosił nazwę Orchestra. W jego centrum znajdował się ołtarz zwany Thymele, na którym znajdował się posąg Dionizosa. Na orchestrze występował chór oraz aktorzy. Wokół placu, na wzgórzu, zasiadali widzowie, początkowo na ziemi, później na drewnianych ławach. Dało to początek theatronowi, czyli widowni na planie wycinka równego lub większego niż połowa koła.

Tradycja teatru greckiego wywodzi się właśnie z obchodów świąt ku czci Dionizosa. Początkowo przedstawienia odbywały się także na agorze. Po jakimś czasie postanowiono o stworzeniu odrębnego miejsca, w którym odbywałyby się spektakle. Wyodrębniono osobny plac – orchestrę, która pełniła rolę sceny dla chóru oraz występujących aktorów. W związku z rozwojem teatru, powstał pomysł wybudowania budynku, w którym aktorzy mogliby się przebierać między poszczególnymi scenami. Tak powstało skene, którego inicjatorem był Ajschylos.

Skene zostało także elementem scenografii, tłem dla wydarzeń. W budynku znajdowały się trzy pary drzwi, przez które wychodzili aktorzy. Środkowymi wychodziły najważniejsze postaci, a bocznymi pozostałe. Budowla posiadała dwa wysunięte skrzydła zwane paraskenionami. Na ścianach skene umieszczano obrazy – pinakesy, które także stanowiły elementy dekoracji sceny. Wraz ze zwiększającą się liczbą aktorów i statystów, przed orchestrą postawiono proskenion. Było to miejsce najbardziej przypominające obecną scenę w teatrze. Na proskenion przenieśli się aktorzy, a orchestra nadal była zajmowana przez chór. Komunikację po theatronie ułatwiały diazomy, czyli szerokie przejścia biegnące po łuku, oraz kerkidesy, rzędy stopni ustawione prostopadle do orchestry. Pomiędzy theatronem a paraskenionami znajdowały się parodosy, czyli przejścia służące chórowi oraz widzom z pierwszych rzędów.

Najlepiej zachowanym przykładem teatru greckiego jest teatr w Epidauros(jak wyżej). Zbudowany prawdopodobnie w 330 roku p.n.e. Zaprojektowany przez Polikleta Młodszego, który stworzył także tolos z kolumnadą dorycką. Widownia tego teatru mogła pomieścić 14000 widzów. Budowla jest tak wkomponowana w krajobraz, że jego pozostałości odkryto dopiero w XIX wieku. Znany jest z doskonałej akustyki. Theatron składa się z 54 rzędów siedzeń i okala orchestrę o średnicy około 20 metrów. Ławki dla widzów zrobione były z białego wapienia, a dla ważnych osobistości siedzących w pierwszych rzędach, z czerwonego. Nadal organizowane są w nim przedstawienia w ramach Festiwalu Ateńskiego.

Teatr rzymski

Kontrastem teatru greckiego jest teatr rzymski, wykazujący natomiast wiele cech wspólnych. Jego budowa nie była jednak taka sama. Poszczególne elementy nosiły inne nazwy. Widownia to cavea, scena – pulpitum. Za sceną znajdowało się skene o takim samym zastosowaniu jak w teatrze greckim. Całość przykrywana była płóciennym dachem, który miał chronić przed słońcem. W odróżnieniu od teatru z Grecji, teatr lokowany był na płaskim terenie, a theatron był w kształcie połowy koła. Fasada theatronu zwieńczona była galerią. Orchestra w kształcie półkolistym była znacznie mniejsza, ponieważ w przedstawieniach nie zawsze brał udział chór. Pulpitum, będący odpowiednikiem proskenionu, został z kolei powiększony. W związku z tym, że widownia nie wychodziła poza średnicę orchestry, powstawało miejsce na to, by wydłużyć skene. Innowacją zastosowaną po raz pierwszy w teatrze rzymskim była opuszczana kurtyna czyli aulaeum oraz programinata – afisze informujące o wystawianym przedstawieniu.

Najstarszym przykładem jest Teatr Wielki w Pompejach. Mógł on pomieścić 5000 widzów. Pierwsze cztery rzędy przeznaczone były dla ważnych osobistości. Reszta – 15 rzędów, były udostępnione wszystkim mieszkańcom Pompejów.

Jednym z najlepiej zachowanych teatrów rzymskich jest teatr w Orange. Został ulokowany na podobieństwo teatrów greckich, czyli w zboczach wzgórza. Miejsca zajmowane były zgodnie z zajmowanym miejscem w hierarchii społecznej. Przejścia pomiędzy rzędami były tak skonstruowane, by obywatele nie mogli się między sobą „wymieszać”. Na dole, u stóp widowni, znajdował się plac na planie półkola, w którym zasiadali najważniejsi żołnierze i przywódcy. Od reszty widowni oddzielała to miejsce balustrada.

Amfiteatr dosłownie oznaczał połączenie dwóch teatrów w jedną całość. Była to budowla nieosłonięta, z rzędami siedzeń wznoszących się ku górze. Widzowie mogli w nich obserwować walki gladiatorów lub naumachie – widowiska przedstawiające bitwy morskie. Po pewnym czasie zaczęto budować wokół niego mur oraz wprowadzano liczne udogodnienia. Najbardziej popularne były w czasach imperium rzymskiego, kiedy to wybudowano setki tego typu budowli.

Odeon czyli budowla mniejsza od teatrów, spełniała podobne funkcje. Jej przeznaczeniem były występy muzyczne oraz teatralne. Widownia była amfiteatralna. Najprawdopodobniej inicjatorem budowy pierwszego odeonu był Perykles. Rozkwit ich popularności nastąpił w czasach rzymskich.

            

Pomimo bardzo widocznego podobieństwa pomiędzy obydwoma teatrami, da się zauważyć istotne różnice w strukturze obu budowli. Rzymianie wprowadzili kilka udogodnień, które zmieniły działanie teatrów. Na ich podstawie wykształciły się także inne struktury takie jak: odeon czy amfiteatr. Teatr grecki natomiast skupił się na przedstawieniach na tle religijnym, a rzymski był miejscem walk. Oba teatry miały cel rozrywkowy, zabawić społeczeństwo. Dla ludzi z czasów starożytnych te miejsca pełniły bardzo znaczącą rolę w życiu codziennym.

Miasta dla ludzi

"Miasta są miejscami, w których ludzie spotykają się, by wymieniać się pomysłami, handlować lub po prostu odpoczywać. Strefa publiczna miasta - ulice, place i parki - jest jednocześnie sceną i katalizatorem tych aktywności.

Miasto kompaktowe - rozwijające się wokół transportu publicznego, ruchu pieszego i jazdy na rowerze - jest jedyną zrównoważoną środowiskowo formą miasta. Jednakże, aby umożliwić wzrost gęstości zaludnienia oraz upowszechnić chodzenie i używanie rowerów, miasto musi zwiększyć ilość i jakość dobrze zaprojektowanych, pięknych przestrzeni publicznych - zdrowych, bezpiecznych i pełnych życia. Przestrzeni zaprojektowanych przede wszystkim  z myślą o ludziach.

Miasta - tak jak książki - można czytać. Ulica, ścieżka, plac i park to gramatyka miasta; komponenty tworzą jego strukturę, która umożliwia funkcjonowanie, przyciąga różne formy aktywności - poczynając od cichych i kontemplacyjnych do głośnych i tętniących życiem. Humanitarne miasto - ze starannie zaprojektowanymi ulicami, placami i parkami - jest przyjemne i przyjazne zarówno dla odwiedzających je, jak i również dla tych, którzy w nim cały czas żyją, pracują, bawią się.

Każdy powinien mieć prawo do łatwo dostępnych otwartych przestrzeni, tak jak każdy ma prawo do czystej wody. Każdy powinien móc widzieć drzewo ze swego okna, móc usiąść na ławce niedaleko swego domu, mieć nie więcej niż dziesięć minut piechotą do najbliższego parku. Dobrze zaprojektowane miasta brutalizują swoich mieszkańców. " My kształtujemy miasta, a one kształtują nas", jak mawia Jan Gehl."

Londyn, 2010

Richard Rogers

Baron Rogers of Riverside

CH, Kt, FRIBA, FCSD

Polecam na weekend:

 "Miasta dla ludzi", Jan Gehl

Castra Romanum

Cześć !

Dziś trochę informacji o Castra Romanum, czyli o obozach rzymskich. Które jak możecie się domyślać miały wielki wpływ na powstawanie pierwszych miast, gdyż później jako takie same stawały się miastami.

Budowa : 

Obóz rzymski charakteryzował się doskonałym wykonaniem. Budowany był z drewna, a siłą roboczą byli legioniści. Należy przy tym zauważyć, że Rzymianie tak jak już nam wiadomo charakteryzowali się doskonałym kunsztem budowniczym. Jednak obóz rzymski tworzony na potrzeby militarne, nie był budowany przez zawodowych inżynierów czy budowniczych.

Najczęściej wybieranym miejscem na powstawanie obozu były wzniesienia, ze względów obronnych i widokowych. Teren był oczyszczany i wyrównywany. Następnie legioniści wytyczali biegi uliczek i rzędy namiotów obozu według szablonu niezmiennego od wieków. Z wydobytej w ten sposób ziemi budowano wał przy fosie. Obóz był przeważnie kwadratowy lub prostokątny. Jako ciekawostkę można podać, że Średni czas wzniesienia obozu rzymskiego wynosił według przekazów starożytnych od 4 do 5 godzin. W dogodnych warunkach obóz mógł być jednak wzniesiony nawet w 3 godziny.

Obozy zazwyczaj rozbijano w nocy, a sama budowa popołudniami. Po ciągłym marszu legioniści zatrzymywali się w dogodnym miejscu na obóz i dzielili na grupy:

I. Przynoszenie drewna i materiału budulcowego
II. Budowa
III. Składowanie materiału i zanoszenie na miejsce budowy
IV. Patrolowanie i ochranianie miejsca prac

Typy obozów :

Castra aestiva – obóz marszowy, zakładany na czas każdego noclegu w czasie kampanii letniej, otoczony rowem, wałem ziemnym oraz palisadą budowaną z drewnianych, zaostrzonych z obu końców pali, przynoszonych przez legionistów z poprzedniego obozu jako część ekwipunku, zwanych pilum muralis. Wszystkie konstrukcje były palone lub rozbierane w momencie opuszczania obozu przez legionistów.

Castra navalia – obóz budowany nad brzegiem dla osłony okrętów wyciągniętych na ląd.

Castra hiberna – Obóz, będący siedzibą legionistów w czasie zimy, otoczony drewnianymi i ziemnymi konstrukcjami obronnymi, posiadał bramy oraz wieże strażnicze. Namioty zabezpieczano przed zimnem i opadami skórą oraz słomą lub zastępowano drewnianymi barakami.

Castra stativa – stały obóz zakładany w miejscach strategicznych, silnie obwarowane, z murowanymi konstrukcjami obronnymi. W zależności od wielkości posiadały urządzenia typowe dla miast; valetudinarium (wczesne szpitale) lub lazarety (szpitale wojskowe), magazyny, stajnie, sklepy, a nawet termy.

Często odchodzono od prostokątnej formy, szczególnie w późnym antyku, kiedy do zwiększenia obronności wykorzystywano każdą wyniosłość. Duży nacisk kładziono na dokładne wymierzenie przestrzeni obozu, która musiała uwzględnić ukształtowanie terenu, zaopatrzenie w wodę oraz liczbę legionistów mających tam stacjonować. Wyznaczanie planów wszelkiego rodzaju obiektów rozpoczynano od ustalenia środka i kierunków, w jakich był zorientowany obóz. Obozy stałe były podstawą do powstawania późniejszych miast.

Powstawanie obozów :

Jako początek budowy rozpoczynany był jak dobrze wiemy od elementów obronnych. Ścięte wcześniej drzewa wykorzystywane były na bramy i wieże strażnicze. Przestrzeń 60 metrów pomiędzy wałami obronnymi tzw. agger, a pierwszymi rzędami namiotów wypełniona była przez bydło, łupy i jeńców. Był to intervallum. Przestrzeń ta chroniła skórzane i półcienne namioty,oraz drewnianą zabudowę przed strzałami wroga i próbą podpalenia obozu podczas oblężenia. A zatem najpierw usypywano wał (agger) i budowano palisadę (vallum), które wraz z powstałym obok nich wykopem (fossa) otaczały cały obóz. Pomiędzy wałem obozowym a namiotami żołnierzy pozostawiano intervallum.

Wysokość ściany obozu wynosiła zazwyczaj dwie trzecie szerokości rowu, szerokość była podobna. Zbocze i ścianę okalające obóz wieńczyła zawsze palisada (vallum).

Wraz z budową umocnień i barier obronnych, równocześnie wznoszono główną kwaterę dowódcy armii (pretorium), a potem kwatery jego zastępców, z szefem sztabu włącznie.  Kolejne były warsztaty naprawcze, grodzono teren kwatermistrza i wytyczano obozowy plac lub forum w centrum (locus gromae). Przy forum znajdował się ołtarz ofiarny, mównica oraz wspomniane namioty dowódcy i oficerów. 

Następnie legioniści wytyczali biegi uliczek. Każda kohorta miała swoją własną ulicę. W obozie rzymskim wyróżniano dwie główne ulice: Via Principalis i Via Pretoria, krzyżujące się pod kątem prostym. Na ich końcach znajdowały się bramy. Było ich w sumie cztery.

Plan obozu w pigułce :

1 - forum 

2 - Via Praetoria 

3 - Via Principalis 

4 - Porta Principalis Dextra 

5 - Porta Praetoria (Brama Głowna) 

6 - Porta Principalis Sinistra 

7 - Porta Decumana (Brama Tylna)

Początki miast:

Obozy usytuowane były w okresie cesarstwa na limes. Dopiero z czasem zaczęły się przekształcać w miasta. Spowodowane to było przede wszystkim przenoszeniem się wystraszonych mieszkańców przygranicznych wiosek do obozów, które z czasem stawały się tętniącymi życiem osadami. Przy tego typu obozach powstawały osiedla canabae, które często przeradzały się stopniowo w miasta Trzeba także zauważyć, że wielu ludzi wysiedlonych ze swoich domostw na mocy edykty cesarskiego musiało przenieść się do obozów. Z kolei Rzymscy żołnierze stacjonujący lata w obozie zakładali rodziny, co także wpływało na przekształcanie się obozu wojskowego w osadę obronną, a potem miasto.

Nowopowstałe miasta, otoczone murami, miały formę prostokątu lub kwadratu ( jak i obozy) i posiadały dwie główne ulice przecinające miasto na ćwiartki: Cardo (północ-południe) i Decumanus (wschód-zachód).

Do tych ulic dochodziło wiele innych, mniejszych dróg ustawionych pod kątem prostopadłym.
Punktem centralnym każdego miasta na skrzyżowaniu ulic Cardo i Decumanus było forum, wokół którego budowano świątynie, kurię, i bazyliki. Sama bliskość legionów gwarantowało bezpieczeństwo i stymulowało rozwój miast, które stały się w następnych epokach ważnymi metropoliami Europy.

A teraz troszkę zdjęć przedstawiających pozostałości po pierwszych obozach: